Bối cảnh cuối thời Đông Hán: đường đến “Thế Tam Phân”

Nguyễn Đỗ Thuyên Nói về nguyên nhân hình thành cục diện Tam quốc, bên cạnh việc liệt kê các sự kiện theo mốc thời gian, cũng không nên bỏ qua sự vận động và biến đổi của toàn thể xã hội Đông Hán, từ công cuộc trung hưng của Hán Quang Vũ đế, đến vấn…

Nguyễn Đỗ Thuyên

Nói về nguyên nhân hình thành cục diện Tam quốc, bên cạnh việc liệt kê các sự kiện theo mốc thời gian, cũng không nên bỏ qua sự vận động và biến đổi của toàn thể xã hội Đông Hán, từ công cuộc trung hưng của Hán Quang Vũ đế, đến vấn nạn giới hào tộc thôn tính ruộng đất của nông dân; từ sự trỗi dậy của thế lực ngoại thích, lực lượng hoạn quan xuất hiện cho đến khi tập đoàn sĩ đại phu tham chiến, các quân phiệt địa phương nổi dậy cát cứ… Tất cả đều góp phần hình thành nên thế cục Tam quốc vậy.

Bài viết sau đây trích từ Lời nói đầu của cuốn sử “Tư Trị Thông Giám” tập 4

I NAN ĐỀ MUÔN THUỞ

Từ Hán Ai đế đến Hán An đế, bắt đầu từ năm 05 TCN cho đến năm 124 SCN, tổng cộng là 129 năm trị vì của tám vị Hoàng đế nhà Hán.

Quãng thời gian đó chứng kiến nhiều bước thăng trầm của vương triều Hán, từ sự đi xuống của nhà Tây Hán thời Ai đế, Bình đế đến giai đoạn Vương Mãng soán ngôi lập ra nhà Tân; từ việc Hán Quang Vũ đế mở ra thời kỳ Đông Hán đến giai đoạn ngoại thích chuyên quyền, hoạn quan lũng đoạn triều chính thời Hòa đế, Thương đế, An đế.

Nhà Hán nhờ có Hán Quang Vũ đế Lưu Tú mà kéo dài thêm được 200 năm nữa, nhưng công cuộc Quang Vũ trung hưng không giải quyết được hết những vấn đề tồn tại từ cuối thời Tây Hán trong kết cấu xã hội. Vấn nạn lớn nhất – chuyện giới tôn thất, hào tộc thôn tính ruộng đất của nông dân – thì vẫn còn đó. Việc thực thi chiếu lệnh kiểm hạch số hộ khẩu và số ruộng đất trên toàn quốc ở năm Kiến Vũ thứ mười lăm (năm 39 SCN) về cơ bản là thất bại.

Về chuyện này, Tư Trị Thông Giám chép rằng “Thứ sử, Thái thú đa phần làm việc xảo trá, cẩu thả lấy danh nghĩa đo ruộng đất, tụ dân trong ruộng, đo gộp luôn cả phòng ốc, chòm xóm, làng mạc, dân co kéo gào khóc trên đường; có kẻ ưu đãi cường hào, xâm hại ngược đãi người yếu nhược”.

Có thể thấy, sức mạnh ghê gớm của giới huân quý đã thao túng hành động của tầng lớp quan viên địa phương, khiến họ làm ngơ cho tập đoàn cường hào địa chủ mà tập trung vào đàn áp dân đen. Quang Vũ đế, ngay cả khi phát hiện ra “chỉ thị ngầm” của giới quan lại “Dĩnh Xuyên và Hoằng Nông có thể hỏi, Hà Nam và Nam Dương không được hỏi đến” cũng đành nhắm mắt bỏ qua không xử phạt ai, vì ông ta chính là nhờ sự hỗ trợ của thế lực hào tộc Nam Dương, Hà Nam này mà giành được thiên hạ. Như vậy, “lợi ích nhóm” và những vấn đề chiếm hữu tư liệu sản xuất đã luôn là điểm cốt lõi ảnh hưởng đến sự an nguy của mọi hình thức tổ chức nhà nước, kể từ xa xưa đến hiện tại.

Quyết định nhượng bộ giới quyền quý của Hán Quang Vũ đế đã gián tiếp thúc đẩy nông dân nghèo mất đất nổi dậy phản kháng ở nhiều nơi. Triều đình phải dùng biện pháp trấn áp kết hợp với vỗ về, bố trí ruộng đất ở những vùng chưa khai khẩn để bọn họ yên nghiệp mưu sinh. Hán Minh đế và Hán Chương đế cũng kế thừa phương thức này khi nhiều lần chiêu mộ nông dân mất đất, di chuyển họ đến khai hoang các vùng đất mới, lại hỗ trợ hạt giống và nông cụ.

Mâu thuẫn trong phân phối tư liệu sản xuất – một trong những vấn đề mang tính chất cốt lõi nhất của xã hội đương thời – đã được “tạm xếp lại” nhờ phương thức xử lý mang tính hòa hoãn, nhưng những mầm mống họa hại của nó thì vẫn còn nguyên và sẽ bùng nổ trở lại vào cuối thời Đông Hán, khi mà dân số thì ngày một đông lên và số đất đai bị cường hào quý tộc chiếm đoạt đã đến mức giới hạn.

II. MỘT KHOẢNG LỊCH SỬ VỚI NHỮNG VÒNG LẶP

Tiêu điểm

Bạn có thể quan tâm